Nestes feches, la nadal tresfórmase en ilusión y felicidá gracies a la maxa de los AMIGOS Y COLLACIOS DE L'ANGULERU qu'aporten a los nuesos llares estes feches ivernales pa calecenos de regalinos y llabionaes que tanto nos presten.
A los Reis Magos, Santa Claus y L'Anguleru yá los conocemos, nun-yos fai falta presentación nenguna, asina que vamos ver quein son los otros amigos y collacios de L'Anguleru:
👀 L'ANGULERU (Asturies) 👀
.png)
¿Alcordaisvos?. Si, si esti ye L'Anguleru (el Pá Noel asturianu), encargáu de trayer los regalos a los neños y neñes asturianos en nuechebona.
Vive tol añu na Mar de los Sargazos, cerca d'América, curiando de les anguiles y les angules, hasta que n'iviernu apuerta a Asturies na so llancha L'Angulina onde na nueche del 24 d'avientu (nuechebona), onde cola angula que pesca merca regalos a los neños y neñes d'Asturies.
Entra pel ríu Nalón onde la xente de L'Arena lu reciben tolos años nuna cabalgata. Dempués d'esti recibimientu ye cuando cola pa repartir los regalos, percorriendo tolos ríos, regueros, llagos, fontes y asina dexar nes cases los regalinos pa los neños y neñes, quienes-yos tienen que dexar un dibuxuun gorru de llana al pie del árbol, y si vos apitez, dalgo pa comer.
🎁Los ayudantes de L'Anguleru: Lolina "la rulera" y les y los llendadores🎁
Lolina la rulera ye d'Avilés y ye la xefa de les y los llendadores y ye la responsable de que too tea preparao pa la Navidá.
Les y los llendadores son los ayudantes de L'Anguleru, aquelles muyeres, homes, neñes, neños que lu ayuden a que se cumpla la maxa de la Navidá. Encánguense de recoyer les cartes y preparar tolo que necesita L'Anguleru, tamién los regalos de navidá.
desplazase per Asturies en Navidá... Amás ellos tienen munchu trabayu durante tou l'añu, yá que son los encargaos de portexer los calces de los regueros, regatos, ríos y ríes asturianos, desenvolviendo llavores de llimpieza y repoblamientu. ¿Y tú? ¿nun t'apitez ser llendador?
👀 L'ESTERU (Cantabria) 👀
.png)
Ye un personaxe de la tradición y mitoloxía Cántabra (Udías y Cumilllas, onde algama más popularidá apaeciendo tolos años na Cabalga) y tamién orixinariu de dalgunes partes d'Asturies (Llanes).
Ye un lleñador y maderista, forníu y fuerte, con boina, pipa y barbona pa nun pasar fríu peles montañes del norte (anque, de xemes, en dalgunes versiones, tien barba de pocos díes). Mui bonal ya intelixente que vive peles viesques montañeses, acompañáu siempre del so hachu y muleta xunto al gran ayudante, el burru.
Esti montañés-asturianu, dedícase tol añu a valtar madera, sacante en navidá, que ye cuando fai esfuercios pa facer xuguetes yá que ye mui curiosu y amañosu, que depués va regalar a los rapacinos y rapacinas la nueche del 5 de xineru, al empar que los Reis Magos, enllenando d'allegría a toles neñes y neños cántabros añu tres añu.
👀 LAS ANJANAS 👀
Son les faes de los montes de la tradición cántabra.
Son pequeñes, tienen el pelo llargu y roxu afatáu con una corona de flores máxiques y suelen apaecer arrodiaes d'una rellumada. Viven en cueves abargana de los ríos, que curien, y ayuden a quien se pierde nel monte y castiguen a quien lo estropia. Lleven siempres botellines de néctar curatible. Na tradición salíen del so abelugu ente mayu y ochobre, cuando volvíen escondese non ensin dexar flores de plata de la so corona en carbes y parrotales, pa facer felices a quien les atoparen.
Cada cuatro años, una d'elles (o varies, según la versión de la hestoria) visiten dalgunos pueblos del interior de Cantabria la nueche de Reis pa dexar regalos a les y los neños de familias probes.
👀OLENTZERO (Euskal Herría)👀
.png)
OLENTZERO, OLETZAROl u OLANTZARO ye un personaxe navarru de la tradición navidiega vasca. Trátase d'un carboneru que trai regalos el día de Navidá nos llares de toa Euskal Herría (Euskadi, Nafarroa y País Vascu francés) anque'l so orixe ta en Lesaka (Nafarroa)
Ye un paisanón grandón y fuerte que ta de buen añu porque ye de buen comer y beber, con muncha barriga, esfarrapáu, puercu de carbón, neciu y apostón, poco intelixente que vive sólu nuna cabana nes viesques d'Euskal Herría, ensin vecinos dedicándose a facer carbón vexetal.
En nuechebona, cuando la xente va pa la cama, entra nes sos cases pela chimenea a calecer y poro, pa esi día la chimenea tien que tar bien llimpia. Esa nueche, baxa col sacu enllenu regalos pa trae-yos la gayola a les neñes y neños y los mayores, dexando regalos al que foi buenu durante tol añu y se portaó bien y carbón pal que foi malu y nun se portó bien.
En dalgunos llugares tamién esi día sacaben un monñecu fechu de paya y trapu pa quenalu na plaza y n'otros mazcaritábase um mozu de carboneru y salíen grupos de xóvenes a pidir pol pueblu.
👀 O APALPADOR (Galicia) 👀
.png)
Ye un personaxe propiu de la nadal gallega, mui esperáu especialmente ente los más pequeñinos y pelos mayores con ganes de tener alcordances de tiempos pasaos.
O Apalpador (tamién conocíu pol nome de Pandigueiro na comarca Tierra de Trive o Apalpa-barrigas), según cuenten los más vieyos de O Courel y Os Ancares (onde ye orixinariu) nos cordales lucenses, ye un paisanu forníu y tranquilu d'oficiu carboneru que llegaba en navidá, con barbes llargues y roxes y que fuma en pipa. Lleva boina y visti chaquetona de milenta colores y pantalones con remiendos.
Según indica la tradición, el carboneru baxa de les montañes a les aldees gallegues la nueche del 24 o 31 d'avientu, onde entra selequino nel cuartu de los más pequeñinos pa toca-yos, con procuru, el banduyu a les neñes y neños y ver si comieron bastantina durante l'añu. Depués de palpa-yos la barriga, deséa-yos que l'añu qu'entra nun pasen fame y amás de regalos de navidá, déxa-yos un puñau de castañes asaes (enantes sólo dexaben castañes, un alimentu perimportante nos duros iviernos de les montañes gallegues).
A día de güei, alcontramos cantares populares rellacionaos con esti paisanu que se canten nes noites de apalpadoiro pa encamentar a les neñes y neños de la llegada del Apalpador y la necesidá de que colen pa la cama:
"Vai-te logo meu ninim/nininha,
marcha agora pra caminha.
Que vai vir o Apalpador
a palpar-che a barriguinha."
👀TIÓ DE NADAL (Catalunya)👀
.png)
El CAGATIÓ o TIÓ DE NADAL, un ser mitolóxicu d'aspeutu simpáticu y allegre, suel llegar a los llares catalanes unos 15 díes antes de Navidá pa instalase nel salón. Trátase d'un tueru de madera al que se-y ponen dos pates delantreres y una cara sonriente. Fundamental nel so paxellu son la barretina (el gorru tradicional catalán) y el cobertor, que lu cubre pa que garre fríu.
Los neños tienen d'encargase de la so alimentación nos díes previos a la Navidá, que suel consistir en frutos secos, agua y frutes fresques, comida que va sumir “misteriosamente” cuando los neños nun tean, porque la comería'l cagatió. N'ocasiones los más pequeños dan-y de comer a base de lo que foi sobrando de los sos propios platos, teniendo asina la escusa perfecta pa dexar daqué.
Cuanto más y meyor curien les neñes y neños del cagatió, más arrogante va ser el día de Navidá. Momentos antes de la Nuechebona o'l día de Navidá, según la tradición que siga la familia, los neños averar al cagatió demientres canten un cantar que diz asina:
“Caga tió, cagá torró, i si no cagues, et donaré un cop de bastó”
Hai bien de cantares y tantes variantes como families que siguen la tradición:
"Tió, Tió
Caga torró
D'aquell tan bo
Si no en tens més, caga diners
Si no en tens prou, caga un ou
Caga tió!"
El cantar suel terminar con un golpe secu del cayáu sobre'l cagatió, momentu en que los pas entetienen a los neños y neñes p'asitiar regalos sol cobertor, de normal llambionaes, turrones y barquillos -neules en Cataluña-, auque últimamente y cada vez más, fuéronse incorporando otru tipu de regalos que nun tienen que ver cola tradición.
👀 LA TRONCA/TOZA DE NADAL (Aragón) 👀
“Yo te bendigo nel nome de Dios y nel del neñu Jesús que va nacer esta nueche”
“Tuera y Nadal, yo te bendizco n'o nome d'o Pai, d'o Fillo y d'o Esprito Santu, Amen”.
“Bebe carbonizu, bebe porrón, tu por a boca y yo por o garganchón”
“Toz la claman buena noche,
dirálo la colazión
y lo tizón de Nadal
que ye nombrado tizón”
“¡caga tronca!”
“Tronca de Navidad caga turrons y pixa vi blanc”.
.png)
Ye una tradición aragonesa en víes de recuperación (al igual qu'l tueru nataliegu asturianu) yá que hoi hai poca xente que la identifica como propia. Sábese que en munchos pueblos se facía en Navidá.
Esta tradición caltiénse nes zones pirenaica más o les contornes más averaes a Catalunya. A la Tronca tamién se la llama ZOCA, CARBONIZO, TORNCADA, TOZA o CORNIZA de Navidá. Esta actividá tamién evolucionó col tiempu n'Aragón, y pasó de ser un ritual de tola familia en nuechebona pa protexer el llar a rellaciónase directamente colos más pequenos de la casa (similar al cagatió catalán)
En tolos casos, l'actu de la Tuera de Navidá empieza siempres cola elección del tueru de madera. Y como diz la tradición, pal momentu de la bendición utilizaba l'anís o'l ron más fuerte de la casa, que s'arramaba sobre l'estremu de la tronca más cercanu al fueu. Al raspiar l'alcohol les llapaes, el fueu avívase con fuerza por un momentu, causando un atanante efectu pa los neños qu'atendíen con espectación al procesu.
Frases recoyíes pola tradición oral pa bendicir yeren:
“Tuera y Nadal, yo te bendizco n'o nome d'o Pai, d'o Fillo y d'o Esprito Santu, Amen”.
Y enantes d'echar un bon tragu y santiguar pola protección de la familia.
Nun esiste una modalidá única de Toza de Navidá. Mientres qu'en dellos llugares el ritu ye namás de protección y el tochu ye un puramente oxetu simbólicu, n'otros ye tamién una vía pa dar un regalu, llambionaes o carambelos a les neñes y neños aragoneses. Esti tueru tendría de cuntar con un espaciu buecu, meyor si ser por completu. Asina se facilita'l procesu que s'espera de la tuera, esto ye, fai posible'l trucu con un mayor efectu de sorpresa sobre los neños. Esti ritual ye similar al Tió de Nadal Catalán.
Una vegada escoyíu, el tueru hai que ponelu nun llugar destacáu de la casa, a poder ser convenientemente decoráu y siempres col complementu d'un cobertor pa protexer los secretos que guarda. Y tres la bendición, llega'l momentu de pidir. Los neños asítiense enriba o al llau, y dan unos golpes a la TOZA cola mano o con un palu mientres reciten unes llínees a manera d'esconxuru, siempres col oxetivu final de que la TOZA SEYA arrogante.
dirálo la colazión
y lo tizón de Nadal
que ye nombrado tizón”
Tamién:
“Tronco de Nadal, manda al mayoral que nos dé confites la noche pascual”N'otros llugares la fórmula ye más cenciella glayando:
Ya incluso pídese-yos daqué concreto, como na frase que se diz pa la faster oriental d'Aragón:
Al igual, que col TIÓ de NADAL, les sorpreses y llambionaes apaecen máxicamente dende dientro de la TOZA como si ésta, en realidá, los cagara. provocando l'allegría y la ilusión de los más pequeñinos y pequeñínes.
👀EL TIENTAPANZAS (Écija, Sevilla)👀
.png)
El Tientapanzas ye una de les tradiciones navidiegues más enraigonaes de la ciudá de Écija, na provincia de Sevilla.
Esti personaxe popular percuerre les cais d'esta población sevillana la fin de selmana qu'hai ente Navidá y Nuechevieya, pal preste de mayores y pequeños. Suel dir acompañáu d'una cabalgata, que nos cabero años repuera tamién una vieya tradición de Xigantes y Cabezudos
Al acabar el desfile, el Tientapanzas recibi a los y les neñes, tóca-yos el banduyu y recomienda-yos a toes y toos que sigan comiendo diciéndo-yos "así tol añu", recomendación que va siempres acompañada por un regalu.
Según cunten los qu'antaño vivieron esta tradición, cuando en Navidá los y les neñes nun queríen comer mientres la cena, los sos pás cuntáben-yos la hestoria del Tientapanza. Tratar d'un home que visitaba a los neños mientres dormíen, y pa comprobar que lo cenaron too tocába-yos la barriga. Si taben fartucos y cenaran bien, él mesmu encargábase d'informar a los Reis Magos d'Oriente por que-yos dexaren regalos.
Anque se desconoz la fecha d'orixe d'esti tradicional personaxe de la Navidá de Écija, sí sábese qu'empezó a recuperase nel añu 2004. Y foi gracies a les asociaciones de vecinos d'El Carmen, San Juan Bosco y Puerta Zarrada. Trátase d'una figura que bien podría venir de Galicia, onde cunten col personaxe del Apalpador o Apalpa-Barrigas. Y ye que fueron munches les families procedentes del norte d'España que fueron repoblar Écija tres reconquistar cristiana de la zona.
Actividaes:
.png)
.png)
